Een meubelmakerij bestelt een CNC-freesmachine van € 68.000 en betaalt 30 procent aan. Vlak voor de afgesproken leverdatum meldt de leverancier dat zijn Italiaanse toeleverancier na een brand niet kan leveren. Hij beroept zich op overmacht, schuift de levering zes maanden op en wijst elke schadeclaim af. Het voorbeeld is fictief. In iedere toeleveringsketen komt dezelfde vraag terug: wat kan de koper dan nog?

Overmacht onder artikel 6:75 BW en de overmachtsclausule van de leverancier

Volgens artikel 6:75 BW is een tekortkoming niet toerekenbaar als de leverancier geen schuld heeft en het risico ook niet volgens de wet, het contract of de verkeersopvattingen bij hem ligt. Het uitvallen van een eigen toeleverancier komt in de regel voor rekening van de verkoper, want hij kiest zelf waar hij inkoopt. Een overmachtsclausule in de algemene voorwaarden kan dat risico verschuiven, mits de voorwaarden geldig van toepassing zijn. Een kleinere zakelijke koper kan zo'n beding soms vernietigen als onredelijk bezwarend; grotere ondernemingen sluit artikel 6:235 BW van die toets uit.

Ontbinding onder artikel 6:265 BW, ook zonder toerekening

Ook als de leverancier gelijk krijgt over de overmacht, kan de koper vaak van de koop af, tenzij het contract ontbinding uitsluit of aan een wachttermijn bindt. Artikel 6:265 BW verbindt het recht op ontbinding aan elke tekortkoming, toerekenbaar of niet. Kan de leverancier nog leveren, dan moet hij eerst in verzuim zijn, en dat vraagt meestal een ingebrekestelling, tenzij een fatale leverdatum is verstreken. Is levering tijdelijk onmogelijk, dan is verzuim niet nodig. Na ontbinding moet de leverancier de aanbetaling terugbetalen.

Prijsverhoging en artikel 6:258 BW: het arrest van de Hoge Raad van 24 december 2021

Wil de leverancier alleen leveren tegen een hogere prijs, dan komt artikel 6:258 BW in beeld. Rechters passen die bepaling terughoudend toe. In het coronahuurarrest van 24 december 2021 oordeelde de Hoge Raad dat de maatregelen een onvoorziene omstandigheid konden zijn voor huurders die afhankelijk zijn van publiek, omdat partijen ze in contracten van vóór 15 maart 2020 in de regel niet hadden verdisconteerd. Gewone prijsschommelingen in een volatiele markt halen die drempel zelden. Wie bij een grote bestelling vooraf de levertermijn, de overmachtsclausule, een beëindigingsrecht en prijsaanpassingen vastlegt, weet bij vertraging meteen waar hij staat.